خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی:
انتقال مفاهیم و ارزش های فرهنگی کشور به کودکان، به زبانی ساده و جذاب، همیشه یکی از دغدغه های مهم در کشور ما بوده است؛ البته این مورد به ایران محدود نمی شود و در خیلی از کشورهای جهان مورد توجه قرار دارد. در همین جهت، صنایع خلاق به عنوان یکی از مؤثرترین راه ها برای آموزش و انتقال این مفاهیم شناخته می شوند؛ چونکه می توانند در کنار ایجاد جذابیت، یادگیری را برای کودک عمیق تر و ماندگارتر کنند. از همین رو، طراحی محصولاتی که مفاهیم تربیتی، فرهنگی و دینی را به تجربه هایی جذاب برای خردسالان تبدیل می کنند، اهمیت ویژه ای دارد. در سالهای اخیر، مجموعه ها و موسسات گوناگونی با درک این اهمیت، تلاش کردند مفاهیم ملی، هویتی و دینی ایرانی را با زبانی ساده و خلاقانه به خردسالان معرفی کنند.
یکی از این مجموعه ها، مؤسسه «خلاق اندیشان نامدار» است که فعالیت خویش را از سال ۱۳۹۷ آغاز نموده و در جهت توسعه فعالیتهای خود، سه مجموعه تخصصی با حوزه های کاری متفاوت را شکل داده است. «خلاق شو» یکی از این مجموعه هاست که با تأکید بر طراحی و تولید محصولات خلاقانه و فعالیت محور برای خردسالان فعالیت می کند. این مجموعه تلاش می کند موضوعات و مفاهیم ایرانی و مناسبت های ملی، مذهبی و فرهنگی را از راه بازی، کاردستی و فعالیتهای تعاملی به تجربه هایی ملموس و جذاب برای خردسالان تبدیل کند؛ بگونه ای که خردسالان در جریان خلق و تجربه این فعالیتها، با مفاهیم مورد نظر آشنا گردند. برای آشنایی بیشتر با فعالیتهای خلاق شو، دغدغه های آن در طراحی محصولات کودک، نمونه هایی از تولیدات با تمرکز بر هویت ملی و دینی و همینطور نقش صنایع خلاق در انتقال مفاهیم به نسل جدید، با سارا یزدی زاده، مدیر «خلاقشو» به گفتگو نشستیم.
* در ابتدا کمی درباره ی مؤسسه خلاق شو توضیح دهید. از چه سالی و با چه نگاهی فعالیت خویش را شروع کردید؟
مجموعه ما از سال ۱۳۹۷ شکل گرفت. در ابتدا یک استارتاپ بود که بعضی از جوانان با دغدغه های مشترک دور هم جمع شدند و این مجموعه را راه اندازی کردند. فعالیت اولیه ما برگزاری برنامه ها، رویدادها و دوره های آموزشی برای مدارس، سازمان ها و مجموعه های مختلف بود. گروه هدف ما نیز خردسالان و نوجوانان بودند. به این معنا که حتی زمانی که با سازمان ها همکاری می کردیم، برای فرزندان کارکنان آنها برنامه هایی طراحی و اجرا می کردیم.
طبیعتاً نمی توانیم از خردسالان بخواهیم بنشینند و به سخنرانی گوش دهند یا مفهومی را مستقیم به آنها منتقل نماییم. به صورت کلی، مضامین تربیتی و حتی مفاهیم دینی، برای انتقال به خردسالان به طور معمول به ابزارهایی مانند داستان، بازی و فعالیتهای مختلف نیاز دارند. بنابراین تصمیم گرفتیم روی همین فعالیتها و محصولات تمرکز کنیم
در حال حاضر، حدود دو سال است که مجموعه با عنایت به توسعه و رشد خود، به چند بخش مختلف تقسیم شده است. بخش برگزاری برنامه ها که بازوی اجرایی مجموعه محسوب می شد، مستقل شده و تحت عنوان گروه برگزاری «کارنو» به فعالیت خود ادامه می دهد.
مجموعه «خلاق شو» که قبل تر فعالیتهای اجرایی را بر عهده داشت، حدود دو سال است که وارد حوزه طراحی و تولید محصول شده است. این بخش به صورت مشخص برای خردسالان هفت تا 12 سال فعالیت می کند؛ البته محصولات دیگری نیز برای گروههای سنی پایین تر و بالاتر، متناسب با درخواست مجموعه ها، طراحی و تولید می نماییم. بااین حال، گروه هدف اصلی ما خردسالان هفت تا 12 سال هستند.
* چرا وارد حوزه طراحی و تولید محصول هویت محور برای خردسالان شدید؟ چه نیازی را در این مورد احساس می کردید؟
ما چند دغدغه اصلی داشتیم. مجموعه ما فضایی با نگاه مذهبی دارد و برایمان مهم بود که برمبنای دغدغه هایی که داشتیم، روی چند مبحث مشخص تمرکز نماییم. یکی از این موضوعات، مسایل تربیتی و دیگری دغدغه های مذهبی بود. چیزی که خودمان در ارتباط با بچه ها، خصوصاً کودکانی که در اطرافمان بودند، مشاهده می کردیم و از خانواده ها نیز می شنیدیم، این بود که محصولات فعالیت محور برای خردسالان چندان در دسترس نبودند.
برای مثال، در مناسبت های مختلف، مانند مراسم روضه یا جشن ها، زمانی که می خواستیم فعالیتی برای بچه ها انجام دهیم، خودمان به سراغ مجموعه های مختلف می رفتیم. اما محصولاتی که به طور معمول ارایه می شدند، بیشتر وسایل آماده ای بودند که می شد آنها را تهیه کرد و به بچه ها هدیه داد. همان گونه که می دانید، به طور معمول پیکسل، گل سر و وسایل آماده مشابهی به خردسالان هدیه داده می شود. اما ما به دنبال این بودیم که اگر کودکی مقرر است در چنین فضاهایی حضور داشته باشد، بتواند به شکل فعالانه نیز در آن مشارکت کند و فعالیتی متناسب با سن خود داشته باشد.
طبیعتاً نمی توانیم از خردسالان بخواهیم بنشینند و به سخنرانی گوش دهند یا فقط از راه ارایه مستقیم محتوا، مفهومی را به آنها منتقل نماییم. به صورت کلی، مضامین تربیتی و حتی مفاهیم دینی، با عنایت به ماهیت انتزاعی آنها، برای انتقال به خردسالان به طور معمول به ابزارهایی مانند داستان، بازی و فعالیتهای مختلف نیاز دارند. بنابراین تصمیم گرفتیم روی همین فعالیتها و محصولات تمرکز نماییم و تلاش نماییم مناسبت های ملی و مذهبی مختلف و موضوعات متنوعی را که مجموعه ها از ما درخواست می کنند، به محصولات فعالیت محور تبدیل نماییم.
* بطور معمول چه محصولاتی طراحی و تولید می کنید و در پروسه طراحی، از انتخاب مبحث تا شکل غائی محصول، به چه نکاتی توجه می کنید؟
چارچوبی ما که در طراحی محصولات داریم، همان بسته های فعالیت محور است. اگر محصولات ما را مشاهده کنید، متوجه می شوید که هیچ کدام فقط یک وسیله آماده نیستند که به کودک هدیه داده شوند و او آنرا در گوشه ای بگذارد و دیگر کاری با آن نداشته باشد. تمام محصولات ما فعالیت محور هستند؛ یعنی کودک باید چیزی بسازد، نقاشی کند، رنگ آمیزی انجام دهد، قطعات مختلف را کنار هم قرار دهد یا محصولی را مونتاژ کند. در حقیقت، خود کودک در ساخت و به نتیجه رساندن محصول نقش دارد.
فعالیت هایی هم که تا حالا انجام دادیم، مناسبت های اصلی سال را پوشش دادند؛ چه مناسبت های ملی و چه مناسبت های مذهبی. بعنوان مثال، نوروز، شب یلدا، ماه مبارک رمضان و عید غدیر همچون این مناسبت ها هستند. حتی سال گذشته، زمانی که جنگ 12 روزه اتفاق افتاد، محصولی نیز با مبحث جنگ طراحی کردیم و سعی کردیم این مورد را هم پوشش دهیم. شاید یکی از مزیت های اصلی ما در حوزه طراحی محصول، طراحی اختصاصی برای مجموعه ها باشد. بعنوان مثال، مجموعه ای از ما درخواست نمود که متناسب با مفهوم و هویت آن مجموعه، یک استیکر سه بعدی طراحی نماییم.
موضوع دیگری که تلاش می نماییم به آن توجه داشته باشیم، اینست که برخی محصولات و فعالیتها در بازه های زمانی مختلف ترند می شوند. بعنوان مثال، مدتی استیکرهای سه بعدی با زمینه های ایزومتریک خیلی پرطرفدار شدند؛ محصولاتی که در آنها خردسالان باید استیکرها را روی یک زمینه مشخص بچینند. اما وقتی در بازار جست وجو می کردید، تقریبا تمام استیکرهای موجود مربوط به طرح های پویانمائی های خارجی، مانند کرومی، بودند و همگی وارداتی محسوب می شدند.
ما تصمیم گرفتیم کمی روی این مورد کار نماییم. متریال های مختلف و شیوه های چاپ متعدد را آزمایش کردیم و سرانجام، چهار یا پنج طرح استیکر سه بعدی با موضوعات مختلف و متناسب با فرهنگ بومی خودمان طراحی کردیم. همچون این طرح ها، محصولاتی با مبحث شب یلدا و نیمه شعبان بود. همینطور برای سالگرد حاج قاسم، یکی از داستان های در رابطه با ایشان را به یک استیکر سه بعدی تبدیل کردیم.
در یکی از این موارد، مجموعه ای که سفارش دهنده محصول بود، از ما خواست برمبنای هویت و مفهوم مجموعه خودش که یک کتابخانه بود، این استیکر را طراحی نماییم. در نمونه دیگری نیز مجموعه ای برمبنای یک روایت مشخص از ما درخواست محصول داشت. بعنوان مثال، در ارتباط با امام رضا (ع)، روایتی را انتخاب کردیم و برمبنای آن، استیکری مرتبط طراحی و تولید کردیم.
* یکی از محصولاتی که پس از جنگ 12 روزه طراحی کردید، «خیبرشکن» است. ممکنست کمی درباره ی این محصول توضیح دهید؟ چه شد که تصمیم به طراحی و تولید آن گرفتید، چه هدفی داشتید و این محصول به چه شکلی استفاده می شود؟
پیش از تولید «خیبرشکن»، در نوروز ۱۴۰۴ محصولی با عنوان «کارت پستال نورانی» داشتیم. در این محصول، بچه ها یک سفره هفت سین درست می کردند. هدف ما این بود که خردسالان را با آداب ورسوم نوروز، سفره هفت سین و مفاهیم در رابطه با آن آشنا نماییم. در طراحی این محصول، از ترکیب کاغذ و الکترونیک استفاده کردیم. بچه ها باید یک مدار الکتریکی می بستند و ما آموزش ساخت مدار را نیز در اختیارشان قرار می دادیم. آموزش های ما به شکل ویدیویی بود؛ به این شکل که بچه ها می توانستند محصول را اسکن کنند و فیلم آموزشی آنرا ببینند.
پس از بستن مدار، سفره هفت سین خویش را نیز به سلیقه خودشان می چیدند. سرانجام، یک خروجی سه بعدی زیبا به دست می آمد که شمعدانی های آن نیز به علت مداری که خردسالان ساخته بودند، روشن می شدند. بعد از آن، در خردادماه با جنگ 12 روزه مواجه شدیم. در تیرماه، زمانی که جنگ به انتها رسیده بود، یک سازمان از ما درخواست نمود که محصولی برای خردسالان با مبحث جنگ و حال وهوای کشور طراحی نماییم.
ما نیز خیلی سریع دست به کار شدیم. از آنجایی که قالب قبلی محصول، یعنی همان قالب کارت پستال نورانی، برای خردسالان جذاب بود و متریال آن نیز برایشان جالب به نظر می رسید، تصمیم گرفتیم از همان متریال استفاده نمائیم. بچه ها از این که یک مدار می بستند و چراغی روشن می شد، خیلی لذت می بردند و این مورد برایشان جذاب بود. به همین دلیل، محصول «خیبرشکن» را نیز با همان رویکرد طراحی کردیم.
چارچوبی ما که در طراحی محصولات داریم، همان بسته های فعالیت محور است. اگر محصولات ما را مشاهده کنید، متوجه می شوید که هیچ کدام فقط یک وسیله آماده نیستند که به کودک هدیه داده شوند. تمام محصولات ما فعالیت محور هستند؛ یعنی کودک باید چیزی بسازد، نقاشی کند، رنگ آمیزی انجام دهد، قطعات مختلف را کنار هم قرار دهد یا محصولی را مونتاژ کند
در این محصول، خردسالان باید یک صحنه را می ساختند. قطعات مختلفی در اختیارشان قرار می گرفت که با استفاده از آنها می توانستند صحنه موردنظر را شکل دهند. در کنار آن نیز باید یک مدار الکتریکی خیلی ساده می بستند. سعی کردیم مدار آن فقط یک چراغ داشته باشد و ساختار خیلی ساده ای برای آن درنظر بگیریم تا پیچیدگی خاصی نداشته باشد. خردسالان مدار را می بستند و این مدار موشک آنها را روشن می کرد. در طراحی محصول، این روشن شدن را به انرژی موشک تشبیه کرده بودیم. در متنی هم که برای خردسالان نوشته بودیم، از استعاره ای درباره ی دعا استفاده کردیم.
هدفمان این بود که بچه ها را بسمت دعا کردن سوق دهیم و این مفهوم را منتقل نماییم که با دعاهای خود، به حرکت موشک ها و موفقیت آمیز بودن مأموریت آنها کمک می کنند. از جانب دیگر، بخشی در محصول داشتیم که خردسالان می توانستند برای رزمندگان نامه بنویسند و آنرا ارسال نمایند. هدف دیگر ما از طراحی این محصول این بود که بچه ها با پیشرفت ها و موفقیت هایی که کشورمان در حوزه های مختلف به دست آورده است، آشنا گردند. می خواستیم خردسالان ببینند قدرت و قابلیت هایی که امروز در اختیار داریم، از کجا به دست آمدند و با موفقیتهای مختلف کشور آشنا گردند.
همچنین یک داستان با زبان کودکانه داشتیم که اتفاقات را روایت می کرد؛ این که در گذشته چه اتفاقی افتاده بود، حال چه شرایطی بوجود آمده بود، چه کسانی حمله کرده بودند، به دنبال چه چیزی بودند و در مجموع ماجرا از چه قرار بود. در کنار این موارد، یک کارت معرفی موشک نیز داشتیم تا بچه ها بتوانند اطلاعات بیشتری درباره ی آن به دست بیاورند.
محصول دیگری را با تمرکز بر «باید برخاست» در روزهای برگزاری مراسم وداع و تشییع رهبر شهید طراحی و تولید کردیم. در طول سه روز برگزاری مراسم خاکسپاری، در مکانی که در اختیار ما قرار داده شده بود، یعنی یک فرهنگ سرا، غرفه ای برپا کردیم. در آنجا هشت فعالیت مختلف متناسب با مبحث تشییع و رهبری برای خردسالان تعریف شده بود.
فعالیت دیگری که داشتیم، ساخت یک گل لاله متحرک بود. این محصول با تمرکز بر مفهوم «از خون جوانان وطن لاله دمیده» طراحی شده بود. خردسالان تصاویر شهدا را مشاهده می کردند و تصویر رهبر شهید را نیز در مرکز گل قرار می دادند. و خودشان تصاویر شهدا را می چسباندند. فعالیتهای مربوط به مراسم خاکسپاری، همچون همین موارد، فعالیتهای کوتاه مدتی بودند که حدود ده تا پانزده دقیقه زمان می بردند. بچه ها در این زمان وارد غرفه می شدند، فعالیت را انجام می دادند و در نهایت گل لاله خویش را می ساختند. این گل امکان باز و بسته شدن نیز داشت.
* در طراحی محصولاتتان از روان شناسان کودک یا متخصصان دینی نیز کمک می گیرید؟
در مجموعه و تیم خودمان، افراد متخصصی حضور دارند. بعنوان مثال، خود من در رشته روان شناسی تربیتی تحصیل کردم و دوستان دیگرمان نیز هرکدام در حوزه های مختلف در رابطه با روان شناسی و تربیت کودک تخصص دارند. بااین حال، در مواردی که برایمان سؤال یا ابهامی پیش می آید، از متخصصان دیگری که طبیعتاً تجربه بیشتری دارند نیز کمک می گیریم. در ارتباط با مفاهیم دینی، به طور معمول پروسه کار به این شکل است که ابتدا ایده پردازی انجام می دهیم و طراحی اولیه محصول شکل می گیرد. سپس چند نفر از متخصصان مرتبط را در جریان کار قرار می دهیم و از آنها مشورت می گیریم.
اگر بخواهیم یک مفهوم برای کودک ملموس و قابل تجربه شود، در ذهنش باقی بماند و آنرا به درستی درک کند، باید آن مفهوم را به یک محصول، بازی یا فعالیت تبدیل نماییم تا کودک بتواند آنرا تجربه کند و بفهمد. به جهت اینکه بتوانیم حتی یک باب گفتگو با خردسالان باز نماییم، ضروری است از مسیر و حال وهوای خود بچه ها وارد شویم و ابتدا ارتباط درستی با آنها شکل دهیم. بعد از آن می توانیم حرف ها، مفاهیم و مصادیق موردنظرمان را با آنها مطرح کنیم
برای مثال، به یک متخصص توضیح می دهیم که می خواهیم یک مفهوم مشخص را برای خردسالان در یک گروه سنی خاص به محصول تبدیل نماییم، ایده ما چیست و با چه ادبیاتی می خواهیم آن مفهوم را منتقل نماییم. در این مرحله، متخصصان نکاتی را که باید رعایت نماییم، چارچوب های لازم، محدودیت ها و خطوط قرمز را به ما یادآوری می کنند تا مطمئن شویم محصول به درستی طراحی و تولید می شود و در قسمت محتوایی آن نیز خدای ناکرده اشتباهی رخ نمی دهد.
* به نظر شما صنایع خلاق تا چه اندازه می توانند در انتقال مفاهیم به خردسالان نقش و اثر داشته باشند؟
زمانی که درباره ی مطالبی مانند خودآگاهی، حل مساله، تصمیم گیری، مدیریت هیجانات و موارد مشابه صحبت می نماییم، باید به یک نکته توجه داشته باشیم. بعنوان مثال، حال که جنگ اتفاق افتاده، خیلی از موضوعات برای خردسالان عینی تر شدند؛ اما قبل از این، خود جنگ برای ما نیز یک مفهوم انتزاعی بود. نسل بچه های دهه هفتاد و هشتاد نیز فقط از راه داستان ها، داستانها و مطالبی که شنیده بودند، اطلاعاتی درباره ی جنگ داشتند و تصوری از آن در ذهن خود ساخته بودند.
یکی از موضوعات مهمی که با آن مواجه هستیم، اینست که مفاهیم انتزاعی به جهت اینکه خردسالان بتوانند با آنها ارتباط برقرار کنند، باید بشکلی مناسب ارایه شوند. با خردسالان در سن دبستان، تا حدی میتوان به شکل گفت وگومحور پیش رفت و مفاهیم را از راه گفت و گو، سخنرانی و شیوه های مشابه ارائه نمود. اما اگر بخواهیم یک مفهوم برای کودک ملموس و قابل تجربه شود، در ذهنش باقی بماند و آنرا به درستی درک کند، باید آن مفهوم را به یک محصول، بازی یا فعالیت تبدیل نماییم تا کودک بتواند آنرا تجربه کند و بفهمد.
گاهی حتی یک تمثیل مناسب نیز می تواند به خوبی یک مفهوم انتزاعی را برای خردسالان جا بیندازد. بنابراین است که ما بسمت طراحی و تولید محصولات فعالیت محور رفتیم. نکته دیگری که باید به آن توجه کرد، شرایط فعلی و خاصیت های نسل جدید خردسالان است. خیلی از بچه ها حتی نسبت به مسایل تربیتی، چه برسد به مسایل دینی، گارد دارند. اگر بخواهیم برخی مباحث را به شکل کاملا مستقیم برای آنها مطرح نماییم، ممکنست دریافت درستی از آن شکل نگیرد و حتی اساساً آن مبحث به درستی منتقل نشود.
برای این که بتوانیم حتی یک باب گفتگو با خردسالان باز نماییم و این گفتگو نیز مؤثر باشد، باید کاری نماییم که بچه ها نسبت به ما پذیرش داشته باشند. ضروری است از مسیر و حال وهوای خود بچه ها وارد شویم و ابتدا ارتباط درستی با آنها شکل دهیم. بعد از آن می توانیم حرف ها، مفاهیم و مصادیق موردنظرمان را با آنها مطرح نماییم.
این ارتباط چه طور شکل می گیرد؟ از دید من، یکی از بهترین راه ها، خصوصاً برای خردسالان در سن دبستان که ما با آنها کار می نماییم، استفاده از کاردستی ها، فعالیتهای مختلف و همین محصولاتی است که طراحی می نماییم. این فعالیتها چیزهایی هستند که کودک به آنها علاقه دارد و با آنها درگیر می شود. مشغول ساختن می شود، رنگ آمیزی می کند، قطعات را کنار هم قرار می دهد و محصول را مونتاژ می کند. در ابتدا یک حس خوب در او ایجاد می شود و در ادامه، ما می توانیم قدم به قدم مباحث دیگر را نیز با او مطرح نماییم.
بطور خلاصه، فعالیتهایی هم که تا حالا انجام دادیم، مناسبت های اصلی سال را پوشش دادند؛ چه مناسبت های ملی و چه مناسبت های مذهبی. همینطور یک داستان با زبان کودکانه داشتیم که اتفاقات را روایت می کرد؛ اینکه در گذشته چه اتفاقی افتاده بود، حال چه شرایطی به وجود آمده بود، چه کسانی حمله کرده بودند، به دنبال چه چیزی بودند و در مجموع ماجرا از چه قرار بود. در ابتدا یک حس خوب در او ایجاد می شود و در ادامه، ما می توانیم مرحله به مرحله مباحث دیگر را هم با او مطرح نماییم.
