به گزارش آبنما کار به نقل از خبر آنلاین، علی اصغر میرزایی مهر، هنرمند نقاش و عضو هیات علمی دانشگاه علم و فرهنگ، در گفتگو با خبرآنلاین درباره ی ایجاد نمایشگاه انفرادی «گشتن و بازگشتن»، دلیلهای انتخاب قلم فلزی برای خلق آثار این نمایشگاه و تأثیر تجربه های هنری و پژوهشی خود بر آنها توضیح داد. وی همینطور از دلبستگی اش به طبیعت و معماری بومی ایران، تأثیر هوشنگ سیحون و رویین پاکباز بر مسیر هنری اش و معنای بازگشت به گذشته و اصالت ها در آثارش سخن گفت.
عنوان «گشتن و بازگشتن» از کجا شکل گرفت؟ آیا ابتدا این مفهوم در ذهن شما وجود داشت یا در جریان خلق آثار به آن رسیدید؟
مگر جریان جاری جهان «گشتن و بازگشتن» نیست؟ مگر ابر و باد و مه و خورشید و فلک درحال گشتن و بازگشتن نیستند؟ مگر آمدن و رفتن ما به این جهان جز چند روزی گشتن و سپس بازگشتی است؟
علاوه بر این پندار فلسفی که همگان آنرا زیست می نماییم، نکته دیگر اینست که من عاشق سیر و سیاحت هستم، غالباً در سفرم و طبیعت زیبای سرزمینم را خیلی دوست می دارم. این سفرها اهداف مختلفی دارند؛ گاهی در جهت رشته تحصیلی و پژوهش های تاریخی و فرهنگی است و گاهی هم جنبه سیر و سیاحت دارد. در این گروه از سفرها اغلب وسایل کار هنری لازم را بهمراه می برم تا از زیبایی های طبیعت یا فضاهای فرهنگی و بناهای تاریخی، بخصوص مختصات معماری سنتی در شهرها و روستاها، طراحی یا نقاشی کنم.
با آنکه طی چهار دهه فعالیت هنری و تدریس، انواع ابزارها را آزموده ام، اما آن چه در این نمایشگاه عرضه شده است، تماماً به وسیله قلم فلزی و جوهر سیاه پدید آمده اند. قلم فلزی یا قلم هاشور، ابزاری سبک، ساده، صمیمی و ارزانقیمت است که به سادگی در جیب جا می گیرد و می توان آنرا با خود به هر کجا برد؛ از قله کوه ها تا ژرفای دره ها، از کوچه باغ های دل انگیز تا شهرها و روستاهایی که هنوز بوی معماری سنتی در آنها به مشام می رسد. می توان بعد از ساعتی گشت وگذار در دل طبیعت، بر تخته سنگی نشست و جلوه های نور و سایه را که چون عمر در گذار هستند، جاودانه کرد.
وقتی از بازگشت صحبت می کنید، منظورتان بازگشت به گذشته و خاطرات است یا نوعی بازگشت به خویشتن و کشف باردیگر خود؟
هر دو منظر مدنظر است. من دانش آموخته رشته نقاشی هستم و قبل از ورود به دانشگاه هم نقاشی خودآموخته بودم و روزگارم با نقاشی کردن می گذشت. با ورود به دانشگاه و برخورد آکادمیک با هنر، طبعاً تحولاتی در تکنیک و محتوای کارم پدید آمد و با اسلوب ها و ابزارهای متنوع و گوناگون آشنا شدم. در همین جست وجوها بود که طراح و معمار بزرگ معاصر، مرحوم هوشنگ سیحون را شناختم. او ضمن سفرهای گوناگون به اقصی نقاط کشور، طرح های زیبایی از معماری سنتی و چشم اندازهای طبیعت را با همین ابزار ساده، یعنی قلم فلزی و کاغذ، پدید آورده بود. آثار ایشان مدت ها الهام بخش من بود.
آشنایی با قلم فلزی به عشقی ماندگار تبدیل شد و از همان سال ها کوشیدم امکانات این ابزار را بشناسم و بعضاً به دانشجویانم هم بشناسانم و از آن بهره ببرم؛ کشش و دلبستگی ای که تا به امروز ادامه دارد.
همان طور که از نیازمندیهای جوانی است، در آن سال ها پرتکاپو بودم و در نمایشگاه های مختلف شرکت می کردم و تابلوهایم را عرضه می دادم که رضایت بخش بود و از جانب استادان و مخاطبان مورد تشویق قرار می گرفتم. اما حضور اندیشمند سترگ، رویین پاکباز ـ که عمرش دراز باد ـ در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران بعنوان استاد درس تاریخ هنر و تدریس بی نظیر او مرا چنان تحت تأثیر قرار داد که بتدریج از فعالیت هنریِ طراحی و نقاشی ام کاسته شد و تمایل به پژوهش و نگارش در زمینه تاریخ هنر، بخصوص تاریخ نقاشی، پیدا کردم.
پرداختن به تاریخ هنر، نخست پشتوانه های فکری کارهایم را تقویت می کرد تا قبل از آنکه به تکنیک و قالب اثر بیندیشم، به معنای نهفته در ورای آن فکر کنم. علاوه بر آن، غور و تفحص در تاریخ هنر برای ادامه تحصیل و رسیدن به مدارج بالای علمی کاری ضروری بود. همزمان با تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد و بعد از آن دکتری، به عضویت هیات علمی دانشگاه علم و فرهنگ درآمدم و در کنار آموزش دروس عملی، به تدریس تاریخ هنر و پژوهش در این عرصه پرداختم که حاصل آن مقالات و کتاب های مختلفی است که طی سه دهه گذشته به دست دوست داران و هنردوستان رسیده است. همین کشش و کوشش در زمینه تاریخ هنر تا حدودی مرا از کار عملی بازداشت. با آنکه هیچ وقت طراحی و نقاشی تعطیل نشد، اما طی سال هایی به حاشیه رفت تا آنکه در سالیان اخیر به تشویق اطرافیان و خانواده، بار دیگر به سمت طراحی و نقاشی بازگشتم و نمایشگاه حاضر نتیجه این «بازگشتن» است.
اما معنای دیگر بازگشتن در مضامین آثار نهفته است. این تابلوها از مخاطب دعوت به بازگشتن به دامان پاک طبیعت می کنند؛ جاهایی که هنوز دست آدمیزاد آنرا نیالوده و سیمان و آهن و دود آنرا فرا نگرفته است؛ جاهایی که هنوز نشانی از صنایع آلاینده و آسمان خراش و ترافیک و ازدحام و دیگر نمودهای جامعه آشفته و مضطرب شهری در آن نیست. طبیعتی پاک و بی آلایش و ساده.
روی هم رفته مجموعه آثار این نمایشگاه دو گروه هستند؛ یک گروه فقط جلوه هایی از طبیعت زیبا و متنوع سرزمین مادری است. گروه دیگر فضاها و منظرهایی از معماری سنتی در شهرهایی است که هنوز نشانی از فرهنگ شهرسازی و معماری بومی را دارا هستند. صفا و صمیمیت را در کوچه پس کوچه های باریک و در شاه نشین ها، ساباط ها، پیرنشین ها و ارسی ها و نقش مایه های هنرمندانه آجرچینی ها می توان دید؛ همچون در شهرهایی چون دزفول، شوشتر، بوشهر، یزد و…
در تمامی این آثار نوعی بازگشت به گذشته وجود دارد؛ شاید این نگاه نوستالژیک به فضاها، شامل چشم اندازهای طبیعی یا معماری سنتی، در ارتباط با رشته تخصصی ام، یعنی تاریخ هنر، پدید آمده باشد. از معدود نشانه های صنعت و تجدد در آثار معماری، تیرهای چراغ برق و سیم های انتقال برق است که با حرکت سیال خود، چشم بیننده را در کوچه پس کوچه ها به گردش درمی آورند. در این موارد، تیر چراغ برق را نماد روشنایی گرفته ام و سیم ها را چون پیچکی که نور و روشنایی را از این خانه به خانه همسایه می رساند. در معماری مدرن، فیبر نوری سیم ها را هم به خاطره مبدل کرده است.
آثار این نمایشگاه یادآوری می کنند و تذکر می دهند که فراموش نکنیم هنوز با یک ساعت پیاده روی می توان در اطراف همین تهران دودگرفته، خویش را به چشمه سارها و جویبارها رساند. هنوز می توان در ارتفاعات درکه، دربند، کن، سولقان و کلک چال هوای سالم استنشاق کرد، طبیعت زیبا را لمس کرد، حرکت نور و سایه روی شاخسارها و تخته سنگ ها را تماشا کرد و به تصویر کشید.
از منظری دیگر، این آثار بازگشت به خاطرات هم هستند؛ من با آنکه در تهران بزرگ شده ام، اما زاده شهرستان هستم. پدرم کشاورز بود و کودکی ام را در باغ و بوستان گذرانده ام. شاید علاقه به طبیعت از همان زمان در من پدید آمده است. هنوز هم هر وقت فراغتی به دست می آورم، علاوه بر طراحی و نقاشی از طبیعت، در باغ و مزرعه کوچک خودم کشت وکار می کنم.
در آثار این مجموعه، فرم و رنگ چه نسبتی با تجربه های درونی و جهان ذهنی شما دارند؟ آیا هرکدام حامل معنایی مشخص هستند یا بیشتر از جنس احساس و شهودند؟
با آنکه کار کردن با انواع وسایل نقاشی را تجربه کرده ام، اما مجموعه حاضر بدون عنصر رنگ است و به سبب خصوصیت ابزار، محدود به تنالیته سیاه و سفید است. سفیدی اثر از آنِ کاغذ و بستر کار است؛ پس طراح بعنوان پدیدآورنده اثر فقط رنگ سیاه را در اختیار دارد، بعلاوه عنصر تجسمی خط.
چون قلم فلزی سطح ایجاد نمی کند و فقط می توان با آن خط کشید، مشخص است که امکانات این ابزار محدود است و ایجاد انواع بافت ها، حجم ها، خاکستری ها، نمایش نور و سایه یا پرسپکتیو فقط به وسیله خط، چندان کار سهلی نیست و مستلزم ممارست و تمرین خیلی است. براستی، در این تکنیک نورها و روشنی ها با کاستن از سفیدی کاغذ به وجود می آیند.
در طراحی با قلم فلزی، اشتباه جبران ناپذیر است؛ چون جوهر قابل پاک کردن یا برداشتن نیست، پس نوعی آمادگی روحی و تمرکز همراه با اعتمادبه نفس از ارکان اصلی این نوع آثار هنری است. شاید بنابراین کمتر هنرمندی به سراغ آن می رود.
هنگام نقاشی چقدر به طرح و تصور اولیه وفادار می مانید و چقدر اجازه می دهید اثر در جریان خلق، شما را به مسیری پیش بینی نشده ببرد؟
انتخاب از بخش های اصلی و مهم کار به حساب می آید. هنرمند تمامی دانش بصری و توانایی عملی خویش را هنگام انتخاب چشم انداز به کار می گیرد و از ابتدا می کوشد تا نتیجه کار را بسنجد و درنظر آورد.
طرح اولیه حتما در دامان طبیعت و به شکل مستقیم اجرا می شود و طبق قاعده عمومی خلق آثار هنری، پروسه از کلیات به جزییات پیش می رود؛ اما ممکنست شرایط محیطی یا عوامل ناخواسته، بخصوص تغییر زاویه تابش نور، اجازه اتمام کار را در طبیعت ندهد. آن گاه پرداخت جزییات ممکنست در کارگاه و خانه ادامه پیدا کند. ترکیب بندی و ساختار کلی تا انجام کار حفظ می شود و ثابت است، اما برخی جزییات ممکنست گرفتار دگرگونی شوند.
آیا برای آثار خود معنای مشخصی درنظر دارید یا معتقدید هر مخاطب باید برمبنای تجربه زیسته و جهان ذهنی خودش به معنایی مستقل برسد؟
با آنکه مجموعه حاضر در زمره آثار بازنمایانه یا طبیعت گرایانه قرار می گیرند و درنتیجه می توان انتظار داشت که پیام مشخصی برای مخاطبان خود داشته باشند، اما از آن رو که اساساً بدون رنگ هستند و همه چیز توسط خط پدید آمده است، عناصر جهان پیرامون گرفتار نوعی دگردیسی شده اند و از صافی ذهن و قلم نقاش عبور می کنند و خواه ناخواه به درجاتی با تخیل و علایق او آمیخته می شوند.
به این دلیل، مخاطبان با تجربه های زیسته متفاوت و سواد بصری و پشتوانه فکری گوناگون، امکان برداشت های مختلف را دارند. چون این آثار بدون صراحتی عکس گونه هستند، دریچه تأویل و تفسیر برای مخاطب باز است.
بعد از این همه گشتن و بازگشتن، بعنوان یک هنرمند فکر می کنید هنوز در جست وجوی چه چیزی هستید؟
در گذر فصول از بهار تا زمستان و در پروسه شکفتن تا به ثمر رسیدن یک گل یا میوه و در تمامی پدیده های جهان گذران، می توان گشتن و بازگشتن را به تماشا نشست.
با آنکه از آخرین نمایشگاه من بیشتر از سه دهه می گذشت، درنتیجه کمتر کسی مرا بعنوان نقاش می شناخت و با آنکه آن چه در این نمایشگاه عرضه شد در جهت جریان های غالب هنری روز، یعنی مدرنیسم یا پست مدرنیسم، قرار ندارد، اما استقبال غیرمنتظره از آن نشان داد که اگر هنرمند به کار خود ایمان داشته باشد و به آن صادقانه عشق بورزد، اثرش مخاطب خویش را خواهد یافت؛ که از قدیم گفته اند: «سخن کز دل برآید، لاجرم بر دل نشیند.» جست وجوی من هم همواره در همین مسیر پیوند صادقانه دل، طبیعت و بازگشت به ریشه ها و اصالت ها معنا پیدا می کند.
منبع: آبنما کار
