آبنما كار: ایسنا/همدان محوطه حاجی خان طی پروژه بررسی و شناسایی آثار دشت فامنین در اسفندماه سال 87 شناسایی و ثبت ملی شد و با این وجود در سال 90 مجوز راه اندازی پتروشیمی ابن سینا در این محوطه صادر شد و در حقیقت یك اشتباه رخ داد كه هنوز هم پافشاری بر این اشتباه ادامه دارد.
پروژه پتروشیمی از پنج سال قبل، قسمتی از تپه تاریخی حاجی خان همدان را قُرق كرده و این در حالیست كه باستان شناسان اعلام نموده اند پایه های این پروژه روی یكی از مهمترین تپه های مادها در همدان استوار است.
اوایل سال ۹۶ بود كه خبر رسید «پروژه نجات بخشی تپه حاجی خان همدان به كشف سازه بسیار بزرگ خشتی از دوره آهن ۳(احتمالا متعلق به مادها) با دیوارهای قطور، سكوی آتشدان و سكوهای نشیمن با ابعادی بزرگتر از معبد «نوشیجان» منجر شد» و این یعنی محوطه ای ارزشمندتر از تپه نوشیجان در همدان كشف شده است.
در حال حاضر محوطه ای كه شواهد اسكان مادها در آن موجود است و اولین كارگاه سفالگری در آن یافت شده، به راه اندازی پتروشیمی اختصاص یافته به طوریكه قسمتی از محوطه دیواركشی شده و مجوز زیست محیطی پروژه از محیط زیست دریافت شده و مقرر است مشكل آب بوسیله تصفیه خانه همدان حل شود و فقط منتظر سرمایه گذار است تا كارش را شروع كند. حال باید دید مسئولان استان برای حفظ تاریخ تلاش خواهند كرد یا تاریخ و اصالت همدان را قربانی ساخت پروژه ای می كنند كه سال ها فقط نامش بر سرزبان هاست…
ثبت تپه حاجی خان در اسفندماه سال ۸۷
مدیر پروژه نجات بخشی تپه حاجی خان با تاكید بر ضرورت حفظ این محوطه اظهار داشت: محوطه حاجی خان طی پروژه بررسی و شناسایی آثار دشت فامنین كه در اسفندماه سال ۸۷ اتفاق افتاد، شناسایی و ثبت ملی شد و در سال ۹۰ با وجود گرفتن استعلام منطقه مجوز پتروشیمی ابن سینا در محوطه صادر شد و در حقیقت یك اشتباه رخ داد.
دكتر اسماعیل همتی در گفت و گو با ایسنا، افزود: در سال ۹۵ ضمن بازدید محوطه برآورد شد كه با یك ماه كاوش نجات بخشی شرایط كلی، اطلاعات، جزئیات و دوره بندی محوطه مشخص و درباره میزان ارزش آن تصمیم گیری شود.
وی با اشاره به اینكه با آغاز عملیات كاوش تمامی كارهای علمی در محوطه انجام گرفت، اضافه كرد: بر خلاف محوطه هایی كه عملیات نجات بخشی در آنها صورت گرفته بود، تپه حاجی خان حفظ شد و با بررسی هایی كه در روند كار صورت گرفت، به این نتیجه رسیدیم علاوه بر این تپه سه تپه دیگر هم در محوطه موجود است كه به سبب بالا بودن رسوبات دشت محو شده اند.
این عتیقه شناس افزود: عملیات كاوش در چهار تپه مذكور با تیم های جداگانه شروع شد و اطلاعات خوبی به دست آمد؛ بعنوان مثال با وجود اینكه شهر لالجین بعنوان مركز سفال همدان شناخته می شود، اولین كوره سفالگری استان همدان در محوطه حاجی خان پیدا شد هم چنین آثار كوره آهنگری از دیگر یافته های این محوطه بود.
همتی با اشاره به اینكه محوطه های مهم دوره ماد مانند نوشیجان، سگزآباد و گودین تپه محوطه استقراری ندارند، اظهار داشت: طی كاوش در منطقه محوطه استقراری دوره ماد كشف شد كه دارای اهمیت فراوانی است چونكه در نمونه های مشابه كنار آثار شاخص محوطه ای این چنینی وجود ندارد.
بخش هایی از تپه اصلی با لودر جابجا شده
وی افزود: در آغاز عملیات كاوش مشخص شد بخش هایی از تپه اصلی و تقریباً نیمی از تپه های دیگر با لودر جابجا شده است به طوریكه آثار لودر و حدود ۱۰ تا ۱۵ چاله حفاری قاچاق قابل مشاهده بود و اگر بگوییم ۳۰ تا ۴۰ درصد محوطه را پیش از كاوش برداشته بودند، اغراق نیست.
این عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی سینا در ادامه بیان كرد: بعد از سه ماه كاوش قسمتی از معبد این محوطه شناسایی شد كه از جهات مختلف مهمست و با عنایت به اینكه باستان شناسان، دوره ماد را بعنوان افسانه قبول دارند تا واقعیت و نوشیجان را یك استثناء می دانند، كشف آثار مادی در این محوطه با فاصله ۵۰ سال از كشف نوشیجان اهمیت آنرا دوچندان كرده است.
وی درباره اهمیت محوطه اذعان كرد: در اصل الگوی كهن معماری ایرانی به صورت چلیپایی بوده كه این الگو در نوشیجان و حاجی خان وجود دارد، این الگو در دوره ساسانی به شكل هلال آتشكده های ساسانی و در دوره اسلامی به صورت گنبدخانه های مساجد اسلامی ظاهر می شود؛ درباره كلیت معماری نیز عده زیادی اعتقاد داشتند برگرفته از معماری اورارتویی است اما این كاوش نشان داد محوطه دیگری مشابه با نوشیجان تكرار شده بدین سبب این شكل معماری، بومی منطقه است.
مدیر پروژه نجات بخشی تپه حاجی خان با اشاره به اینكه شواهدی حاكی بر مشابهت پلان نوشیجان و معبد حاجی خان در دست است، اظهار داشت: تنها تفاوت این دو محوطه بزرگتر بودن پلان معبد حاجی خان است و طبق پختگی معماری نوشیجان و شواهد سفالی موجود، این معبد از نوشیجان قدیمی تر است، بااینكه نتایج مطلق نهایی نیاز به آزمایش كربن ۱۴ دارد.
یافتن اثرانگشت انسان های دوره ماد
وی در ادامه اظهار نمود: طی كاوش خشت های مادی با اثرانگشت انسان های این دوره پیدا شد كه بر طبق یك الگوی خاص معماری شكل گرفته و بنظر می رسد رد خشت ها طبق پلان از پیش تعریف شده، در مجموعه می چرخد و مهندسی وار و طبق محاسبات دقیق ریاضی به كار رفته است.
این عتیقه شناس مهم ترین یافته های این محوطه را آثار سفالی دانست و اشاره كرد: سكوی آتشدان مطبق این محوطه شبیه سكوی نوشیجان است و نیایشگران در سكوهای خشتی برای تقدس آتش حضور پیدا می كردند همین طور در هیچ محوطه ای نیمكت خشتی پشت به آتشدان نیست كه این مكان یك استثناء است، علاوه بر این دیواره جداكننده كه فضای مقدس را از فضای غیرمقدس جدا كرده و بوسیله راهروهای ارتباطی به هم وصل می شوند، در این محوطه وجود دارد.
پیدا شدن مهر یك صاحب منصب دوره ماد
عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی سینا اضافه كرد: دیگر یافته مهم محوطه حاجی خان مهر سیلندری از جنس عقیق با نقش شیر بالدار انسان سر و شیر غران در روبروی آن است كه با عنایت به اهمیت عقیق در آن دوره، سبك كار با مته و جزئیات و اطلاعات آن بنظر می رسد مربوط به فرد صاحب منصب دوره ماد است و تنها مشكلی كه وجود دارد، نبود كتیبه روی آن است.
همتی با یادآوری اینكه در این مكان محوطه استقراری وجود دارد كه ظاهراً سكونتگاه بوده است، افزود: هم اكنون بزرگترین مشكلی كه از نظر علمی و پژوهشی وجود دارد، این است كه عملیات كاوش معبد و محوطه استقراری هنوز به انتها نرسیده و مثلاً معین نمی باشد پلان خارجی معبد چگونه است همین طور تیم كاوش حدس می زند معبد در یك حصار محدود شده اما هنوز نتوانستیم حصار را بیرون بیاوریم.
وی در ادامه به نمونه گیاهی یافت شده در معبد اشاره نمود و اظهار داشت: در تمام قسمت های معبد خوشه گندم بعنوان هدیه دیده می شود؛ به عبارت دیگر وقتی مردم برای زیارت به معبد می آمدند خوشه گندم همراه خود داشتند كه بقایای آن در معبد حفظ شده است و با انجام آزمایش كربن ۱۴ دقیقاً متوجه خواهیم شد متعلق به چه دوره ای هستند، البته تمامی این ها فریز شده تا در آینده علاوه بر تاریخ گذاری، مورد مطالعات دیرینه شناسی نیز قرار گیرند.
محوطه حاجی خان به ۲ یا ۳ فصل كاوش نیاز دارد
مدیر پروژه نجات بخشی تپه حاجی خان با اشاره به اینكه این محوطه حداقل به دو یا سه فصل دیگر كاوش نیاز دارد، اضافه كرد: با عنایت به اینكه در نوشیجان محوطه استقراری نداریم و اطلاعاتی از زندگی این دوره در دست نیست، محوطه استقراری تپه حاجی خان از اهمیت فراوانی برخوردارست.
همتی درباره مشكلات تیم كاوش و پتروشیمی ابن سینا و خطر تخریب محوطه توضیح داد: متأسفانه مشكلات اساسی بین اهداف ما و این گروه وجود دارد و با وجود صحبت های فراوان موفق به توجیه آنها نشده ایم، در صورتیكه هم اكنون همه ما مسئول هستیم این محوطه استثنایی را حفظ نماییم چونكه اگر محوطه توسط پتروشیمی تخریب شود هیچ جایگزینی برای آن وجود نخواهد داشت.
عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی سینا با اشاره به اینكه تابحال مطالبات تیم كاوش پرداخت نشده است، اظهار داشت: بعد از اتمام كاوش نامه ای به میراث فرهنگی تهران و اداره میراث فرهنگی همدان در خصوص اینكه تیم كاوش به سبب نداشتن تخصص و بودجه هیچ نوع ضمانتی برای حفاظت و مرمت محوطه ندارد، ارسال شد كه با وجود پیگیری میراث فرهنگی همدان، با كم كاری میراث فرهنگی تهران مواجه شدیم و بودجه ای به محوطه تعلق نگرفت؛ اداره میراث فرهنگی همدان نیز قسمت آتشدان را با ماسه و شن ریز پوشاند و پوششی كه در تپه هگمتانه بود، روی آن كشیده شد تا به صورت موقت حفظ شود بااینكه این كار اصولی نیست.
برای حفاظت از محوطه حاجی خان راه اندازی سوله نیاز است
این عتیقه شناس با تاكید بر اینكه محوطه حاجی خان اثری شاخص و تكرار نشدنی است، اضافه كرد: بهترین اقدام برای حفاظت این است كه یك سوله برای آن زده شود چونكه تخریب های محوطه به سبب داشتن بافت خشتی رو به افزایش است.
وی با اشاره به اینكه زمان تصمیم گیری برای محوطه خیلی از مسئولان استانی عقیده داشتند محوطه باید برداشته و پتروشیمی مستقر شود، افزود: خوشبختانه با درایت علی مالمیر، مدیركل میراث فرهنگی همدان این اتفاق عملی نشد و مقرر شد حدود یك هكتار به ابعاد ۷۰ در ۷۰ متر از قسمت معبد فریز شود كه حتی اگر پتروشیمی هم به كار خود ادامه داد، این قسمت از بین نرود؛ این اقدام در مورد محوطه استقراری نیز لازم است و چون فریز نیست و كاری رویش انجام نگرفته، پتروشیمی می تواند این قسمت را تخریب كند.
همتی درباره جابجایی پلان محوطه اظهار نمود: این اتفاق درمورد مسجدی متعلق به دوره سلجوقی در كشور تركیه صورت گرفت و مسجد را جابجا كردند، همین طور در ایالت مریلند آمریكا نمونه این اقدام وجود دارد اما در كشور ما تكنولوژی لازم برای این كار در دسترس نیست.
مدیر پروژه نجات بخشی تپه حاجی خان درانتها اظهار نمود: اگر مقرر است پتروشیمی در این محوطه ادامه حیات دهد انتظار نداریم به سایت گردشگری تبدیل گردد بلكه اولویت بر حفظ محوطه است و به سبب اینكه تمامی اقدامات علمی در حین كاوش انجام گرفته می تواند به صورت موزه مجازی در تپه هگمتانه نمایش داده شود.
به گزارش آبنما كار به نقل از ایسنا، مردادماه سال ۹۶ بر طبق مصوبه شورای فنی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری قرار شد محوطه تاریخی «حاجی خان» در همدان بطور كامل حفظ شود و سایت پتروشیمی فامنین با هدف حفاظت كامل از این تپه متعلق به دوره ماد، از این منطقه جابجا شود اما مدیر پروژه نجات بخشی تپه حاجی خان هنوز هم در شك و تردید اجرای این مصوبه است و بنظر می رسد مقرر است پتروشیمی در همسایگی این محوطه باقی بماند و این امر جزء نابودی هویت همدان چیزی به دنبال نخواهد داشت.
منبع: آبنما كار
About the Author
