سفالگری از خاک تا هنر
به گزارش آبنما کار به نقل از خبر آنلاین به همین دلیل، سفالینه ها فقط ابزارهای روزمره یا محصولات یک کارگاه نیستند؛ بلکه از مهم ترین شواهد برای شناخت زندگی، فناوری، اقتصاد و ذوق هنری جوامع گذشته به شمار می روند.
در ایران نیز سفالگری سابقه ای خیلی طولانی دارد. آثار سفالی به دست آمده از دوره های مختلف تاریخی، تغییرات شیوه زندگی، فناوری ساخت و سلیقه هنری ایرانیان را نشان می دهند. کتاب «سفال و سفالگری در ایران؛ از آغاز نوسنگی تا دوران معاصر» نوشته سیف الله کامبخش فرد نیز تاریخ این هنر را از دوره های پیشاتاریخی تا روزگار معاصر بررسی می کند.
سفالگری چیست؟
فالگری در ساده ترین تعریف، فرآیند شکل دادن به گل و تبدیل آن به یک شیء سفالی از راه خشک شدن و پختن است. ماده اصلی این کار معمولا خاک رس است؛ خاکی که بعد از ترکیب با آب، قابلیت شکل پذیری پیدا می کند و بعد از خشک شدن و پخت، استواری بیشتری به دست می آورد.
با این حال، سفالگری فقط شکل دادن به گل نیست. انتخاب خاک، آماده سازی گل، خارج کردن حباب های هوا، شکل دهی، خشک کردن، تزئین، لعاب کاری و پخت، مجموعه ای از مراحل به هم پیوسته هستند که کیفیت اثر غائی را تعیین می کنند.
کوچک ترین بی دقتی در هرکدام از این مراحل می تواند سبب ترک خوردگی، تغییر شکل، پوسته شدن لعاب یا شکستن قطعه در کوره شود.
تاریخچه سفالگری در ایران
اریخ سفالگری در ایران با دوره های خیلی کهن سکونت انسان در فلات ایران پیوند دارد. سفالینه های به دست آمده از محوطه های باستانی، اطلاعات ارزشمندی در رابطه با شیوه زندگی و توانایی های فنی جوامعی ارایه می کنند که قبل از ایجاد تمدن های تاریخی در این سرزمین زندگی می کردند.
اهمیت سفال در دیرینه شناسی فقط به قدمت آن محدود نمی گردد. شکل ظرف، نوع خمیر، شیوه پخت، رنگ بدنه و نقش های روی آن می تواند به شناسایی یک دوره تاریخی یا یک مرکز تولید کمک نماید.
از این رو، سفالینه ها برای مطالعه تاریخ ایران تنها آثار هنری نیستند؛ بلکه اسناد مادی و فرهنگی نیز محسوب می شوند.
سفالگری در دوره نوسنگی
وره نوسنگی یکی از مراحل مهم در تاریخ سفالگری ایران است. با تغییر شیوه زندگی انسان و گسترش سکونتگاه های ثابت، ساخت ظروف سفالی به یکی از فناوری های مهم جوامع تبدیل شد.
ظروف سفالی برای نگهداری آب، مواد غذایی و محصولات مختلف استفاده می شدند و امکان ذخیره و جابه جایی مواد را افزایش می دادند. در این مرحله، سفالگری بیشتر از آنکه یک هنر تخصصی به مفهوم امروزی باشد، بخشی از فناوری زندگی روزمره بود.
با این حال، تفاوت در شکل، اندازه و تزیین ظروف نشان داده است که جنبه های زیبایی شناختی نیز کم کم اهمیت پیدا کرده بودند. این روند در دوره های بعد به ایجاد مراکز تخصصی، روشهای پیچیده تر پخت و تزئینات متنوع تر انجامید.
تحول سفالگری در ایران باستان
ا ایجاد تمدن های بزرگ در فلات ایران، سفالگری نیز تخصصی تر شد. افزایش تنوع ظروف، بهبود روشهای ساخت و پخت و گسترش نقش های تزئینی، از خاصیت های مهم این نوبت بود.
سفالینه های باستانی اطلاعاتی در رابطه با اقتصاد و ارتباط میان مناطق مختلف نیز در اختیار محققان قرار می دهند. تفاوت در نوع خاک، فرم ظروف و شیوه تزیین گاهی نشان دهنده تفاوت های منطقه ای است و گاهی از ارتباط میان مراکز تولید حکایت می کند.
در این نوبت، ظرف سفالی علاوه بر کاربرد روزمره، می توانست نقش آیینی یا تزئینی نیز داشته باشد. بنابراین، مطالعه سفالگری ایران باستان تنها بررسی یک صنعت دستی نیست؛ بلکه راهی برای شناخت فرهنگ مادی و ارتباطات اجتماعی آن دوره است.
سفالگری در دوره اسلامی
ا ورود به دوره اسلامی، سفالگری ایران مسیرهای جدیدی را تجربه نمود. استفاده از لعاب، تنوع رنگ ها و گسترش نقش های تزئینی، امکانات جدیدی در اختیار سفالگران قرار داد.
در این نوبت، سفالینه های بدون لعاب در کنار نمونه های لعاب دار تولید می شدند و هرکدام خاصیت های فنی و کاربردی متفاوتی داشتند. نقوش هندسی، گیاهی، جانوری و کتیبه ای از عناصر رایج در تزیین ظروف بودند.
در برخی دوره ها، پیوند میان سفالگری و خوشنویسی نیز اهمیت ویژه ای پیدا کرد و سطح ظرف به فضایی برای نمایش خط و نقش تبدیل شد. به همین دلیل، سفالینه های دوره اسلامی علاوه بر ارزش کاربردی، برای مطالعه تاریخ هنر اسلامی نیز اهمیت دارند.
سفال ایرانی چه خاصیت هایی دارد؟
فال ایرانی را نمی توان با یک فرم یا شیوه ثابت تعریف کرد؛ چونکه این هنر در طول تاریخ و در مناطق مختلف، شکل های گوناگونی پیدا کرده است.
با این حال، چند خاصیت در خیلی از نمونه های سفال ایرانی دیده می شود:
تنوع فرم و اندازه؛ ارتباط مستقیم شکل ظرف با کاربرد آن؛ استفاده گسترده از نقش و رنگ؛ اهمیت تزئینات هندسی، گیاهی و کتیبه ای؛ پیوند با فرهنگ و محیط هر منطقه؛ ترکیب کاربرد روزمره با ارزش زیبایی شناختی.
کاسه، بشقاب، کوزه، خمره، جام و انواع ظروف نگهداری مواد غذایی، هرکدام فرم متناسب با کارکرد خودرا پیدا کرده اند. در نمونه های تزئینی نیز شکل ظرف می تواند بخشی از بیان هنری سفالگر باشد.
به همین دلیل، سفالگری در ایران بیش از یک تکنیک ثابت، مجموعه ای از سنت ها و تجربه های منطقه ای است.
گل سفالگری چیست؟
گل سفالگری ماده ای است که سفالگر با افزودن آب به خاک رس و آماده سازی آن برای شکل گیری به دست می آورد. نوع خاک و ترکیبات آن بر رفتار گل هنگام شکل گیری و پخت اثر می گذارد.
شناخت نوع گل اهمیت زیادی دارد؛ چونکه هر بدنه سفالی، محدوده دمایی و رفتار متفاوتی دارد. انتخاب نامتناسب گل با روش ساخت یا دمای پخت می تواند کیفیت اثر را کم کند.
میزان رطوبت گل نیز مهم می باشد. گل بیش از اندازه نرم، کنترل فرم را دشوار می کند و گل بیش از اندازه خشک، به سادگی ترک می خورد یا هنگام شکل گیری می شکند.
مراحل سفالگری آماده سازی گل
پیش از شکل دهی، گل باید به خوبی آماده شود. هدف این مرحله، ایجاد توده ای یکنواخت و مناسب برای کار است. وجود حباب هوا یا ناهماهنگی در میزان رطوبت می تواند در مراحل بعد مشکل بوجود آورد.
یکی از مهارت های پایه در سفالگری، ورز دادن گل یا «وِجینگ» است. این کار به یکنواخت شدن گل و کاهش حباب های هوا کمک می نماید.
آماده سازی گل مرحله ای فنی و تعیین کننده است، نه کاری مقدماتی که بتوان از آن صرف نظر کرد.
شکل گیری سفال
شکل دهی یکی از مهم ترین مراحل سفالگری است و روشهای مختلفی دارد. در سفالگری دستی، روش هایی مانند پینچ یا انگشتی، فتیله ای و ورقه ای استفاده می شوند. چرخ سفالگری نیز امکان ساخت فرم های متقارن و کنترل شده را فراهم می آورد.
روش های رایج شکل گیری عبارت اند از:
روش پینچ یا انگشتی؛ روش فتیله ای یا کویل؛ روش ورقه ای یا اسلب؛ قالب گیری فشاری؛ چرخ کاری؛ تراش کاری و اصلاح فرم.
انتخاب روش مناسب به فرم موردنظر، نوع گل، اندازه اثر و تجربه سفالگر بستگی دارد. یک ظرف ساده ممکنست با دست ساخته شود، در حالیکه برای تولید مجموعه ای از ظروف مشابه، استفاده از قالب یا چرخ کارآمدتر است.
تزیین سفال
تزئین می تواند قبل از خشک شدن کامل گل، در مرحله نیمه خشک، روی بدنه خام یا بعد از پخت صورت گیرد.
از روشهای متنوع تزیین سفال میتوان به این موارد اشاره کرد:
ایجاد بافت؛ حکاکی؛ نقش گذاری؛ استفاده از اِنگوب؛ نقاشی با دوغاب؛ نقاشی زیرلعاب؛ لعاب کاری؛ اسگرافیتو یا خراش کاری لایه سطحی.
در روش اسگرافیتو، بخشی از سطح با لایه ای پوشانده می شود و سپس با خراش دادن لایه رویی، رنگ یا بدنه زیرین آشکار می شود.
لعاب سفال
لعاب پوششی شیشه مانند است که بعد از پخت مناسب، سطح سفال را تغییر می دهد. لعاب می تواند سطحی براق، مات، شفاف، رنگی یا بافت دار بوجود آورد و علاوه بر جلوه بصری، بر خاصیت های کاربردی قطعه نیز اثر بگذارد.
لعاب کاری مرحله ای حساس است؛ چونکه ضخامت لعاب، نوع بدنه، ترکیب مواد و دمای پخت باید با یکدیگر هماهنگ باشند. در غیر این صورت، ممکنست لعاب ترک بخورد، پوسته شود، شره کند یا رنگی متفاوت از انتظار سفالگر بوجود آورد.
لعاب فقط یک رنگ برای سفال نیست؛ بلکه بخشی از فرآیند فنی و هنری ساخت اثر است.
پخت سفال
پس از شکل گیری و خشک شدن کامل، قطعه وارد کوره می شود. حرارت در این مرحله تغییرات مهمی در بدنه گل بوجود می آورد و آنرا از حالت خام و شکننده خارج می سازد.
پخت سفال به عوامل مختلفی بستگی دارد:
دمای کوره؛ نوع کوره؛ نوع بدنه سفالی؛ ضخامت قطعه؛ نوع لعاب؛ هدف غائی سفالگر.
در خیلی از روش ها، ابتدا قطعه در مرحله پخت اولیه یا بیسکویت پخته می شود، سپس لعاب کاری و برای دومین بار وارد کوره می شود.
انواع سفالگری سفالگری با دست
سفالگری دستی یکی از قدیمی ترین روشهای ساخت ظروف سفالی است.
در روش پینچ، سفالگر توده ای از گل را با دست شکل می دهد و با فشار انگشتان، دیواره ظرف را بوجود می آورد. این شیوه برای ساخت فرم های کوچک و آزاد مناسب می باشد.
در روش فتیله ای، گل بشکل رشته های بلند درمی آید و این رشته ها به شکل لایه لایه روی یکدیگر قرار می گیرند. سپس محل اتصال لایه ها تقویت و سطح ظرف اصلاح می شود.
در روش ورقه ای، گل به ضخامت مشخص پهن می شود و قطعات آن برای ساخت فرم موردنظر برش می خورند. این شیوه برای ساخت فرم های هندسی و ظروفی با دیواره های صاف کاربرد زیادی دارد.
چرخ سفالگری
چرخ سفالگری با تشکیل حرکت چرخشی، ساخت فرم های متقارن را آسان تر می کند. سفالگر توده گل را روی صفحه چرخ ثابت می کند و با کنترل هم زمان دست ها و سرعت چرخ، دیواره ظرف را بالا می آورد.
چرخ کاری به هماهنگی میان فشار دست، میزان رطوبت گل، سرعت چرخ و کنترل فرم نیاز دارد. «مرکزکردن» گل یکی از اولین مهارت هایی است که هنرجوی سفالگری با چرخ باید بیاموزد.
پس از شکل گیری اولیه، مرحله تراش یا اصلاح فرم نیز صورت می گیرد. این مرحله برای تنظیم ضخامت، ایجاد پایه و تمیزکردن خطوط ظرف اهمیت دارد.
تفاوت سفال و سرامیک
سفال و سرامیک به یکدیگر نزدیک اند، اما در کاربرد روزمره همیشه مترادف نیستند.
«سرامیک» مفهومی گسترده تر است و انواع بدنه ها و محصولات پخته شده را دربرمی گیرد؛ در حالیکه سفال معمولا به آثار ساخته شده از بدنه های سفالی و سنت های در رابطه با ساخت ظروف و اشیای گلی اشاره دارد.
بدنه های مختلف سرامیکی رفتار یکسانی در شکل گیری و پخت ندارند. شناخت این تفاوت ها به سفالگر کمک می نماید ماده مناسب را باتوجه به فرم، کاربرد و دمای پخت انتخاب نماید.
سفالگری؛ هنر یا صنعت؟
سفالگری هم هنر است و هم مهارت فنی. بخش صنعتی آن به تولید منظم و تکرارشونده اشیا مربوط می شود، در حالیکه در سفالگری هنری، فرم، بافت، رنگ و ایده شخصی سفالگر اهمیت بیشتری پیدا می کند.
در یک کارگاه سنتی ممکنست ساخت ظروف کاربردی محور فعالیت باشد، اما در سفالگری هنری، یک قطعه می تواند به اثری مستقل و مفهومی تبدیل گردد.
این دو حوزه در تضاد با یکدیگر نیستند. خیلی از سفالگران میان کاربرد و بیان هنری حرکت می کنند. همین انعطاف پذیری سبب شده است سفالگری بتواند از یک کاسه ساده تا یک پیکره، چیدمان یا اثر مفهومی را دربرگیرد.
سفالگری سنتی ایران در دوره معاصر
سفالگری در ایران، با وجود تغییر ابزارها و شرایط تولید، بازهم با سنت های منطقه ای خود پیوند دارد. برخی مناطق به سبب دسترسی به خاک مناسب، سابقه طولانی کارگاه های سفالگری یا وجود بازارهای محلی، به مراکز شناخته شده این هنر تبدیل گشته اند.
در سفالگری معاصر، روشهای سنتی در کنار ابزارها و فناوری های نوین به کار می روند. سفالگر می تواند از چرخ های مدرن، کوره های کنترل شده و مواد لعاب جدید استفاده نماید، اما بازهم فرم ها و نقش هایی را به کار ببرد که ریشه در سنت محلی دارند.
همین ترکیب سنت و تجربه جدید، یکی از دلیلهای زنده ماندن سفالگری در روزگار معاصر است.
سفالگری معاصر در جهان
سفالگری معاصر جهان، هنری میان سنت و نوآوری است. در این جریان، خاک رس از قالب ظرف های کاربردی فراتر رفته و به ابزاری برای بیان هویت، دغدغه های اجتماعی و تجربه های شخصی تبدیل گشته است.
سفالگران امروز، در کنار روشهای سنتی مانند چرخ کاری، فتیله ای و ساخت دستی، از قالب های صنعتی، چاپ سه بعدی، کوره های دیجیتال و ترکیب مواد مختلف نیز استفاده می نمایند.
در خیلی از کشورها، سفالگری معاصر با هنر مفهومی و طراحی معاصر پیوند خورده است. هنرمندان با ساخت پیکره ها، چیدمان ها و آثار بزرگ مقیاس، مطالبی مانند بحران محیط زیست، مهاجرت، مصرف گرایی، بدن انسان و حافظه فرهنگی را بررسی می کنند.
لعاب های آزمایشی، بافت های طبیعی، ترک های کنترل شده و فرم های نامتقارن نیز از خاصیت های برخی جریان های معاصر هستند. در کنار این تجربه ها، تولید ظروف دست ساز و کاربردی بازهم جایگاه مهمی دارد و با استقبال علاقمندان به صنایع دستی، تولید پایدار و اشیای منحصربه فرد رو به رو است.
سفالگری چه کاربردهایی دارد؟
سفالگری در گذشته برای ساخت ظروف مصرفی، ظروف نگهداری، اشیای آیینی و عناصر تزئینی استفاده می شد. در دوره معاصر، کاربردهای آن گسترده تر شده و موارد زیر را دربرمی گیرد:
ظروف غذاخوری؛ گلدان؛ مجسمه و پیکره؛ آثار دکوراتیو؛ کاشی؛ اشیای آیینی؛ آثار هنری مستقل؛ عناصر معماری و طراحی داخلی.
مزیت مهم سفال اینست که می تواند هم زمان کاربردی و زیباشناختی باشد. یک ظرف سفالی ممکنست جهت استفاده روزمره ساخته شود و با این وجود، از نظر فرم و تزیین ارزش هنری داشته باشد.
از سوی دیگر، سفالینه های تاریخی بعنوان آثار مادی، برای پژوهش های تاریخی و دیرینه شناسی اهمیت دارند. همین گستره کاربرد، سفالگری را از یک فن محدود به حوزه ای میان هنر، صنعت، فرهنگ و تاریخ مبدل کرده است.
چرا سفالگری بازهم اهمیت دارد؟
سفالگری با وجود ظهور مواد و فناوری های جدید، بازهم جایگاه خودرا حفظ نموده است؛ چونکه رابطه ای مستقیم میان دست، ماده و فرآیند بوجود می آورد.
سفالگر نتیجه کار خودرا نه تنها در ذهن، بلکه در مقاومت، رطوبت، بافت و رفتار حقیقی گل تجربه می کند. هر قطعه سفالی نیز تا حدی اثر دست و تصمیم های سازنده خودرا در خود حفظ می نماید.
از سوی دیگر، سفالگری امکان ثبت بخشی از فرهنگ هر جامعه را فراهم می سازد. نقش ها، فرم ها، روشهای ساخت و حتی نوع خاک مورد استفاده می توانند خاصیت های یک منطقه یا دوره تاریخی را نشان دهند.
به همین دلیل، سفالگری هنری است که گذشته و حال را به یکدیگر پیوند می دهد؛ هنری که از خاک شروع می شود، اما در نهایت بخشی از حافظه مادی و فرهنگی انسان را شکل می دهد.
جمع بندی؛ سفالگری از خاک تا اثر هنری
سفالگری فرایندی است که در آن خاک رس، آب، دست انسان و آتش در کنار یکدیگر قرار می گیرند و به شیئی پایدار تبدیل می شوند.
این هنر در ایران سابقه ای طولانی دارد و مطالعه آن، از دوره نوسنگی تا دوران معاصر، تصویری از تغییرات فناوری، فرهنگ و ذوق هنری در این سرزمین ارایه می کند.
از آماده سازی گل و ورز دادن آن تا شکل گیری با دست یا چرخ، از ایجاد نقش و بافت تا لعاب کاری و پخت، هر مرحله بخشی از هویت غائی اثر را می سازد.
سفالگری بنابراین فقط ساختن یک ظرف از گل نیست؛ روشی برای تبدیل ماده ای طبیعی به اثری کاربردی، هنری و ماندگار است؛ اثری که می تواند هم زمان بخشی از زندگی روزمره، تاریخ هنر و حافظه فرهنگی یک جامعه باشد.
به اجمال، در عین حال، تفاوت در شکل، اندازه و تزئین ظروف نشان داده است که جنبه های زیبایی شناختی نیز کم کم اهمیت پیدا کرده بودند. در بسیاری از کشورها، سفالگری معاصر با هنر مفهومی و طراحی معاصر پیوند خورده است. در کنار این تجربه ها، تولید ظروف دست ساز و کاربردی بازهم جایگاه مهمی دارد و با استقبال علاقه مندان به صنایع دستی، تولید پایدار و اشیای منحصربه فرد مواجه است.
About the Author
