ریحانه اسکندری: امروز، دوم مه، عقربه های تاریخ روی سال ۱۵۱۹ متوقف می شوند؛ روزی که در قلعه «کلو لوسه» در دره لوآر فرانسه، مردی چشم از دنیا فروبست که جهان هنوز درحال کشف ابعادِ پنهانِ نبوغ اوست.
۱۱ اردیبهشت، سالگرد خاموشی لئوناردو دی سر پیرو داوینچی است؛ هنرمندی که نقاش بود اما خویش را مهندس می نامید، کالبدشکافی بود که راز لبخند را در عضلات صورت می جست و گیاه خواری که برای رهایی پرندگانِ در قفس، تمام دارایی اش را می بخشید.
داوینچی برای ما فقط خالق «مونالیزا» یا «شام آخر» نیست؛ او نماد انسانی است که توانست میان هنر و علم، پلی به استواری ابدیت بنا کند.
در این تک نگاری به بازخوانی زندگی مردی می پردازیم که شاید اگر اختلالات سلامت روان و بیش فعالی اش نبود، هیچ گاه نمی توانست جهان را اینگونه از دریچه نوآوری دگرگون کند؛ مردی که از سردخانه های تاریک فلورانس تا اتاق های جراحی رباتیک قرن بیست و یکم، سایه اش بر سر تمدن بشری سنگینی می کند.
فرزند نامشروعِ آزادی؛ از تپه های وینچی تا کارگاه های فلورانس
لئوناردو در ۱۵ آوریل ۱۴۵۲، در روستای «آنچیانو» در نزدیکی دهکده وینچی متولد شد. او حاصل یک رابطه نامشروع میان «سِر پیرو»، دفتردار ثروتمند و بانفوذ فلورانسی، و «کاترینا»، زن دهقانی بود که برخی محققان باور دارند امکان دارد برده ای از تبار قفقازی بوده باشد.
این تولد نامشروع، که در آن زمان لکه ای ننگ آمیز در شناسنامه افراد محسوب می شد، در حقیقت بزرگترین موهبت الهی برای لئوناردو بود. برمبنای قوانین صنف دفترداران در فلورانس، فرزندان نامشروع حق نداشتند حرفه پدرشان را دنبال کنند و به مقام های قضایی یا اداری برسند.
این ممنوعیت، لئوناردو را از تحصیل در مدرسه های رسمی و یادگیری زبان های لاتین و یونانی (که زبان علمِ آن روزگار بود) بازداشت، اما در مقابل، او را در آغوش طبیعت رها کرد.
مجسمه «لئوناردو داونیچی» لئوناردو خویش را «مردی بی سواد» می نامید، نه به مفهوم نادانی، بلکه به این معنا که دانش او از طریق مطالعه متون کهن ارسطو و جالینوس به دست نیامده، بلکه حاصل مشاهده مستقیم جهان است. او به جای آنکه در کتابخانه ها بدنبال حقیقت بگردد، در تپه های توسکانی به تماشای پرواز پرندگان شکاری و الگوهای پیچیده جریان آب در رودخانه ها می نشست.
این «بی سوادی» خودخواسته، او را از پیش فرض های غلط علم قرون وسطایی نجات داد و به او اجازه داد تا «تجربه» را تنها داور حقیقت بداند.
در ۱۴ سالگی، پدرش که متوجه استعداد خیره کننده وی در طراحی شده بود، او را به شاگردی نزد «آندره آ دل وروکیو»، یکی از بزرگترین استادان فلورانس، سپرد. در آن کارگاه بود که لئوناردو نه تنها نقاشی و مجسمه سازی، بلکه متالورژی، نجاری و مهندسی را آموخت و با بزرگانی چون بوتیچلی هم درس شد.
معمای ناتمامی؛ آیا داوینچی بیش فعال بود؟
یکی از بزرگترین تناقض های زندگی لئوناردو، ناتوانایی عجیب وی در به انتها رساندن پروژه هایش بود. وی در طول عمر طولانی خود، تنها کمتر از ۲۰ نقاشی را به صورت کامل تمام کرد و خیلی از بزرگترین سفارش هایش، مانند مجسمه غول پیکر اسب میلان یا تابلوی «ستایش مغان»، نیمه کاره رها شدند.
در صورتیکه معاصرانش مانند وازاری، این خصوصیت را به «تغییرپذیری و ناپایداری» او نسبت می دادند، روان پزشکان و عصب شناسان مدرن، فرضیه دیگری را مطرح می کنند: لئوناردو داوینچی احتمالاً دچار اختلال نقص توجه و بیش فعالی (ADHD) بود.
پروفسور مارکو کاتانی، پژوهشگر برجسته کینگز کالج لندن، اعتقاد دارد که ADHD بهترین توضیح برای چرخه مداوم «شروع های طوفانی و پایان های نافرجام» در زندگی لئوناردو است. شواهد تاریخی نشان داده است که او از کودکی بشدت بی قرار بود و ذهنش به سرعت از موضوعی به موضوع دیگر می پرید.
تابلوی نیمه کاره «ستایش مغان» او ساعت ها وقت صرف برنامه ریزی برای یک پروژه می کرد، اما بمحض آنکه چاره علمی مسئله را پیدا می کرد، علاقه خویش را به اجرای نهائی آن از دست می داد. این خصوصیت که امروزه به عنوان «تعلل مزمن» شناخته می شود، در لئوناردو با یک کنجکاوی سیری ناپذیر ترکیب شده بود که او را همزمان به سمتِ ده ها موضوعِ متفاوت می کشاند؛ از هیدرولیک و کالبدشناسی تا طراحی ماشین های جنگی و موسیقی.
علاوه بر این، رفتارهای دیگر لئوناردو نیز با الگوهای ADHD هماهنگی دارد. او خیلی کم می خوابید و از سیستم «خواب چندمرحله ای» استفاده می کرد؛ به این صورت که در طول شبانه روز، چندین نوبت چرت های کوتاه می زد تا زمان بیداری اش را به حداکثر برساند.
همچنین، دست خط معکوس او که از راست به چپ نوشته می شد و تنها با آینه قابل خواندن بود، به همراه شواهدی از دیسلکسیا (نارسایی خوانی)، نشان دهنده سازمان دهی متفاوت مغز اوست که در افراد دچار بیش فعالی خیلی شایع است.
این تفاوت ساختاری مغز، بااینکه موجب رنجش کارفرمایان و پاپ ها می شد، اما همان موتوری بود که به خلاقیت چندرشته ای او سوخت رسانی می کرد و اجازه می داد تا ارتباطاتی را میان علوم کاملا متفاوت ببیند که هیچ ذهن «عادی» قادر به درک آنها نبود.
گیاه خواری، موسیقی و دست خطی که از آینه می آمد
داوینچی در زندگی شخصی اش نیز شخصیتی بشدت غیرمتعارف و جلوتر از زمان خود داشت. در عصری که حیوانات تنها به عنوان ابزار کار یا منبع غذا دیده می شدند، لئوناردو یک گیاه خوار سرسخت و حامی حقوق حیوانات بود.
او انسان را «پادشاهِ حیوانات» نمی دانست، بلکه معتقد بود ما تنها «بزرگترین درنده» هستیم. گزارش های تاریخی از وازاری و دیگران تایید می کند که او اغلب در بازارهای فلورانس می گشت و پرندگان در قفس را که برای غذا یا نگهداری فروخته می شدند، با قیمت گزاف می خرید و بلا فاصله آنها را آزاد می کرد تا شاهد پروازشان باشد. وی در یادداشت هایش از رنج حیوانات به تلخی یاد کرده و پیشبینی کرده بود که روزی فرا خواهد رسید که کشتن یک جانور به اندازه کشتن یک انسان جنایت محسوب شود.
وی همینطور یک نوازنده چیره دست و بداهه خوان بود. برمبنای روایت ها، او زمانی که برای نخستین بار به دربار «لودویکو اسفورتسا» در میلان رفت، نه به عنوان یک نقاش، بلکه به عنوان یک موسیقیدان ارائه شد که لیری (نوعی ساز زهی) بشکل جمجمه اسب ساخته بود و «الهی» آواز می خواند. او معتقد بود موسیقی با هنر بصری پیوند عمیقی دارد، برای اینکه هر دو برمبنای حواس پنج گانه و قوانین هارمونی عمل می کنند.
در مورد دست خط معکوس او، نظریه های زیادی وجود دارد. برخی آنرا روشی برای رمزنگاری یادداشت هایش می دانستند تا کلیسا به افکار کفرآمیزش پی نبرد، اما حقیقت احتمالاً ساده تر است: لئوناردو چپ دست بود و در آن زمان که از قلم و مرکب استفاده می شد، نوشتن از چپ به راست موجب می شد دستش روی نوشته حرکت کرده و موجب پخش شدنِ جوهر شود. او با نوشتن معکوس، از این مشکل جلوگیری می کرد. این یادداشت ها، که بیش از ۶۰۰۰ صفحه از آنها باقیمانده، شامل هر چیزی است؛ از فهرست خریدِ روزانه و دستور پخت غذا تا پیچیده ترین محاسبات ریاضی و طرح های کالبدشناسی.
کالبدشناسی در سردخانه های تاریک؛ وقتی هنر به تیغ جراحی می رسد
ارتباط لئوناردو با علم پزشکی، از یک ضرورت فنی شروع شد اما به یک جست وجوی روحانی برای درک «دستگاه انسان» تبدیل گشت.
در رنسانس، نقاشان برای آنکه بتوانند بدن انسان را واقع گرایانه ترسیم کنند، باید با ساختار عضلات آشنا می شدند، اما لئوناردو خیلی فراتر از ظاهر بدن رفت. وی در طول عمر خود، بیشتر از ۳۰ جسد را در بیمارستان هایی چون «سانتا ماریا نووا» در فلورانس کالبدشکافی کرد. این کار در آن زمان نه تنها از نظر اجتماعی تابو بود، بلکه به علت نبود امکانات سرمایشی، با خطراتِ بهداشتی و بوی تعفن غیرقابل تحملی همراه بود.
وی در یادداشت هایش شرح می دهد که چه طور با وجود ترس از بوی مردار و شبهای ترسناک در بین اجساد، به علت «عشق به هنر و دانش» به کارش ادامه داده است. بر خلاف پزشکان آن زمان که تنها به متون قدیمی جالینوس و ابن سینا تکیه می کردند، لئوناردو بدن را به عنوان یک سیستم هیدرولیک و مکانیکی مورد مطالعه قرار داد. او نخستین کسی بود که ستون فقرات انسان را با دقت ترسیم کرد، شکل دقیق رحم را در زمان حاملگی به تصویر کشید و ساختار پیچیده استخوان های جمجمه را تحلیل کرد.
تابلوی «شام آخر» نبوغِ وی در کالبدشناسی، مستقیما به شاهکارهای هنری اش نفوذ کرد. بعنوان مثال، تابلوی «شام آخر» فقط یک صحنه مذهبی نیست، بلکه مطالعه ای وسیع در مورد «حرکات ذهن» بوسیله واکنش های فیزیولوژیک است. لئوناردو معتقد بود که هر حالت روحی باید خویش را در یک حرکت عضلانی خاص نشان دهد. به همین دلیل، در این تابلو، واکنش هر یک از ۱۲ حواری به خبر خیانت، برمبنای تحلیل دقیق آناتومیک او از احساساتِ انسانی است؛ از شوک و خشم گرفته تا ناباوری و اندوه که در حرکات دست ها و انقباضات چهره ها متبلور شده است.
لبخندی که از کالبدشکافی زاده شد؛ رازِ مونا لیزا
شاهکار ابدی او، «مونا لیزا»، در حقیقت رساله نهائی لئوناردو در مورد کالبدشناسی صورت و اپتیک است. او سالیان طولانی را صرف کالبدشکافی عضلات لب و چشم کرد تا بفهمد کدام اعصاب مسئول حرکت لبخند هستند.
وی در یادداشت هایش، عضلاتی را که موجب جمع شدن لب ها یا بالا رفتن گوشه های دهان می شوند، با جزئیاتی ترسیم کرده که تا قرن ها بعد در هیچ کتاب پزشکی دیده نشد.
لبخند مونا لیزا که به «لبخندِ گریزان» مشهور است، نتیجه مستقیم دانش او از سیستم بینایی است. لئوناردو فهمیده بود که شبکیه چشم انسان، جزئیات را در مرکز و سایه های مبهم را در حاشیه (Peripheral Vision) بهتر درک می کند.
او با بهره گیری از تکنیک «اسفوماتو» (ایجاد سایه روشن های خیلی نرم و بدون خطوط مرزی)، گوشه های لب مونا لیزا را بگونه ای محو کرد که وقتی مستقیما به آنها نگاه می کنید، لبخند ناپدید می شود، اما وقتی به چشمان او خیره می شوید، دیدِ جانبی شما سایه های گوشه لب را بشکل یک لبخند عمیق تفسیر می کند. این تابلویی است که با فیزیولوژی بیننده بازی می کند؛ لئوناردو نه یک پرتره، بلکه یک «تجربه بیولوژیک» خلق کرده بود.
تابلوی «مونا لیزا» لئوناردو و قلب؛ کشفی که ۵۰۰ سال بعد ثابت شد
شاید شگفت انگیزترین بخش تحقیقات پزشکی لئوناردو، مطالعات او بر روی قلب باشد. در عصری که همه فکر می کردند قلب تنها خون را گرم می کند و مرکزِ احساسات است، لئوناردو آنرا به عنوان یک «ماهیچه قدرتمند» و یک «پمپ هیدرولیک» توصیف کرد. او نخستین کسی بود که چهار حفره قلب را به درستی ترسیم کرد و متوجه شد که دهلیزها و بطن ها بصورت هماهنگ منقبض می شوند.
اما اوج نبوغ وی در درک جریان خون در دریچه های قلب بود. لئوناردو با بهره گیری از مدلهای شیشه ای و تزریقِ آب حاوی دانه های گیاه، جریان خون را در دریچه آئورت شبیه سازی کرد و متوجه شد که خون در موقع خروج از قلب، گردابه هایی به وجود می آورد که همین گردابه ها موجب بسته شدن نرم و بموقع دریچه می شوند. این نظریه که به «گردابه های سینوس والسالوا» مشهور است، تا اواخر قرن بیستم توسط جامعه پزشکی نادیده گرفته شد، برای اینکه کسی باور نمی کرد یک نقاش در قرن شانزدهم چنین چیزی را فهمیده باشد. در سال ۲۰۱۴، دانشمندان با بهره گیری از تصویربرداری MRI پیشرفته و مدل سازی های کامپیوتری، دقیقا همان الگوهای گردابی را که لئوناردو ترسیم کرده بود در قلب انسان مشاهده نمودند و صحتِ نظریه او را بعد از ۵۰۰ سال تایید کردند.
نقاشی و یادداشت های داونیچی از قلب کالبدشکافی پیرمرد صدساله و کشف تصلب شرایین
لئوناردو همینطور نخستین توصیف بالینی از بیماری «تصلب شرایین» (Atherosclerosis) را در تاریخ ثبت نمود. در سال ۱۵۰۵، وی در بیمارستانی در فلورانس با پیرمردی ملاقات کرد که ادعا می کرد ۱۰۰ سال دارد و دقایقی بعد در کمال آرامش از دنیا رفت. لئوناردو جسد او را کالبدشکافی کرد تا بفهمد علت این «مرگ شیرین» چیست.
وی در یادداشت هایش نوشت که رگ های پیرمرد بر خلاف رگ های یک کودک، «سخت، ضخیم و پیچ خورده» شده بودند و جریان خون را مسدود کرده بودند. این مشاهده، قرن ها قبل از آنکه علم مدرن بتواند چربی های خون و انسداد عروق را شناسایی کند، انجام شد. او حتی متوجه شد که دیواره رگ ها به علت نبود تغذیه مناسب از خون، گرفتار فرسودگی می شوند.
وی همینطور به مطالعه کبد و کلیه ها پرداخت و نخستین توصیف ها از «سیروز کبدی» را در یادداشت هایش آورد. او بدن را مانند یک ماشین می دید که با گذشت زمان، قطعاتش گرفتار اصطکاک و رسوب می شوند. این نگاه مکانیکی به بیماری ها، انقلابی بود که طب سنتی آن زمان را که بیماری را ناشی از «عدم تعادل اخلاط چهارگانه» می دانست، به چالش می کشید.
نقاشی داونیچی از بدن انسان از شوالیه مکانیکی تا روبات جراح؛ داوینچی در اتاق عمل امروز
ارتباط داوینچی با پزشکی مدرن تنها در حد نظریه باقی نمانده است. امروزه، پیشرفته ترین سیستم جراحی رباتیک در جهان، به افتخار او «سیستم جراحی داوینچی» نامیده شده است.
این نامگذاری تصادفی نیست؛ ریشه های این فناوری به سال ۱۴۹۵ برمی گردد، زمانی که لئوناردو طرح هایی برای یک «شوالیه مکانیکی» کشید. این روبات که با سیستمی پیچیده از پولی ها، چرخ دنده ها و کابل ها کار می کرد، می توانست دست هایش را حرکت دهد و فک خویش را باز و بسته کند.
مهندسان مدرن با ایده گرفتن از اصول مکانیکی و کالبدشناسی لئوناردو، رباتی را طراحی کردند که می تواند با دقتی فراتر از دست جراح، عمل های پیچیده را بوسیله برش های میلی متری انجام دهد.
سیستم جراحی داوینچی با بهره گیری از بازوهایی که دارای «مچ های مکانیکی» با هفت درجه آزادی هستند، دقیقا حرکات ظریف دست انسان را که لئوناردو در تشریح هایش ستایش می کرد، شبیه سازی می کند. همچنین، سیستم بینایی سه بعدی و اچ دی این روبات، تحقق آرزوی لئوناردو برای مشاهده درون بدن با وضوحِ کامل است.
یادداشت ها و نقاشی های داوینچی از روبات «شوالیه مکانیکی» و ورژن بازسازی شده حقیقی علاوه بر جراحی، میراث او در حوزه «بیومکانیک» نیز همچنان زنده است. تحقیقات اخیر بر روی بافت های مشبک داخل بطن های قلب که لئوناردو با دقت وسواس گونه ای آنها را رسم کرده بود، نشان داده است که این ساختارها نقش حیاتی در کارآمدی پمپاژِ خون دارند. دانشمندان با بهره گیری از هوش مصنوعی و تجزیه و تحلیلِ ۲۵۰۰۰ اسکن MRI، متوجه شدند که هندسه این بافت ها که داوینچی ۵۰۰ سال پیش به آنها «برف مانند» می گفت، مستقیما با خطر نارسایی قلبی و بیماری های ژنتیکی مرتبط می باشد. لئوناردو دانشی را پایه گذاشته بود که ما امروز با پیشرفته ترین کامپیوتر ها درحال اثباتِ آن هستیم.
فرجامِ نابغه؛ در آغوشِ پادشاه و در پناهِ لوآر
سالیان پایانی زندگی لئوناردو، سفری بود به سمت آرامش بعد از یک عمر بی قراری. در سال ۱۵۱۶، پادشاه جوان فرانسه، فرانسوای اول، که شیفته نبوغ او بود، لئوناردو را به فرانسه دعوت کرد و مقام «نخستین نقاش، مهندس و معمار سلطنتی» را به او بخشید. پادشاه قلعه «کلو لوسه» را در نزدیکی اقامت گاه خود در آمبواز به او داد تا لئوناردو بتواند در آسایش کامل به تحقیقاتش ادامه دهد. داستانهای عاطفی حکایت از آن دارند که پادشاه چنان به لئوناردو دلبسته بود که او را «پدر» خطاب می کرد.
در اواخر عمر، لئوناردو گرفتار سکته مغزی شد که موجب فلج شدن دست راستش گشت، اما او که چپ دست بود، تا آخرین روزها به طراحی و نوشتن ادامه داد. در ۲۳ آوریل ۱۵۱۹، او که مرگ را نزدیک می دید، وصیت نامه اش را تنظیم کرد و در آن به دقت مشخص کرد که چه طور مراسم خاکسپاری اش اجرا شود. او عاقبت در ۲ مه ۱۵۱۹ در ۶۷ سالگی از دنیا رفت. بااینکه نقاشی معروفی وجود دارد که او را در لحظه مرگ در آغوش پادشاه فرانسه نشان می دهد، اما مورخان باور دارند این بیشتر یک ادای احترام افسانه ای است، چون که پادشاه در آن روز در شهر دیگری بود.
جسد وی در کلیسای «سن فلورنتین» دفن شد، اما در جریان آشوب های انقلاب فرانسه، این کلیسا تخریب شد و مزار او به همراه بسیاری دیگر زیر و رو گشت. سال ها بعد، اسکلتی پیدا شد که گمان می رفت متعلق به او باشد و در سال ۱۸۷۱ در کلیسای کوچک «سن هابرت» در قلعه آمبواز باردیگر دفن شد، اما هیچ کس با قطعیت نمی تواند بگوید که بقایای این ذهن بی همتا واقعاً در کجا قرار دارد. شاید این هم جزیی از شکوه او باشد؛ مردی که تمام قوانین زمین را به چالش کشید، نباید در یک نقطه جغرافیایی محدود باقی می ماند.
سخن آخر؛ چرا داوینچی هنوز برای ما مهم است؟
لئوناردو داوینچی فراتر از یک نام در تاریخ هنر، یک «روش زندگی» است. او به ما آموخت که کنجکاوی نباید مرز داشته باشد. او ثابت کرد که اختلالات ذهنی مانند ADHD یا دیسلکسیا، نه تنها مانع نیستند، بلکه می توانند دریچه هایی رو به دنیاهای ندیده باشند. او به ما نشان داد که برای کشف راز لبخند، باید عضلات صورت را کالبدشکافی کرد و برای طراحیِ یک ماشینِ پرنده، باید بالِ سنجاقک را زیر ذره بین برد.
امروز که در سالگرد درگذشت او به میراثش می نگریم، می بینیم که داوینچی در تک تک تپش های قلبِ ما حضور دارد؛ در دریچه هایی که خون را با گردابه های محبوب او پمپاژ می کنند و در دست های رباتیکی که جان هزاران بیمار را در اتاق های عمل نجات می دهند. او ۵۰۵ سال قبل از میان ما رفت، اما ذهن او همچنان درحال نفس کشیدن در کالبد تمدن مدرن است. لئوناردو به ما آموخت که «هنر» و «علم»، دو روی یک سکه هستند؛ سکه ای که بهای آن، «انسان بودن» است.
وی در یادداشت هایش نوشته بود: «همان طور که یک روز خوب، خوابی خوش به همراه می آورد، یک زندگی پربار نیز مرگی آرام در پی دارد». و لئوناردو داوینچی، با میراثی که هنوز جهان را به شگفتی وامی دارد، بی گمان آرام ترین مرگ تاریخ را تجربه کرده است.
او هنرمندی بود که با تیغ کالبدشکافی، روح را جست وجو می کرد و دانشمندی بود که با قلم موی نقاشی، حقیقت را بر بوم ابدیت ترسیم کرد.
منبع: abnamakar.ir

